Stoppen met de doorstroomtoets?

Column VOO-voorzitter Marco Frijlink

Het wachten was op het eerste telefoontje op onze helpdesk

Een MR met een vraag over de doorstroomtoets: “Onze directeur wil de doorstroomtoets eigenlijk ook niet aanbieden, mag dat zomaar?”

Na intern overleg kon het antwoord eigenlijk alleen maar zijn: Het mag niet, de wet is duidelijk, de doorstroomtoets moet verplicht worden aangeboden. Als een directie of bestuur het plan al voorlegt aan een MR of een GMR, dan moet die na een eerste marginale toets tot de conclusie komen dat het voorstel onwettig is en het daarom niet in behandeling nemen.

Het mag niet, de wet is duidelijk

Dat weet Marten Elkerbout, bestuurder van Stichting Spaarnesant waar drie van de vier scholen die weigeren de toets af te nemen onder vallen, natuurlijk ook wel. Toch steunt hij de actie van de scholen. Sterker nog, hij heeft het gestimuleerd en gefaciliteerd.

En dat is het lastige, op macroniveau zijn zijn argumenten solide.  De verplichte doorstroomtoets is een onderdeel van een pervers systeem van competitie en selectie. In het Nederlandse onderwijssysteem worden kinderen veel te vroeg geselecteerd voor vervolgonderwijs, wat vooral nadelig is voor kinderen die om wat voor reden dan ook met een ‘achterstand’ aan de basisschool beginnen. Het systeem is niet in staat die ‘achterstand’ in te lopen. Sterker nog, in veel gevallen wordt die juist bevestigd en in stand gehouden. Ook door de doorstroomtoets.

Elkerbout en het mede op zijn initiatief gestarte ‘Leve het Onderwijs’  proberen politiek, het werkveld en het grotere publiek al langer bewust te maken van de negatieve effecten van vroeg selecteren en de manier waarop we dat doen, onder andere via laagdrempelige animatievideo’s. 

Elkerbouts scholen zullen bij kinderen van wie de ouders dat willen alsnog de doorstroomtoets afnemen, dus het materiële effect van de actie is relatief gering. De vraag is echter of juist de ouders van kinderen die het grootste risico lopen een te laag schooladvies te krijgen wel assertief genoeg zullen zijn alsnog een doorstroomtoets aan te vragen. Dat zijn namelijk de kinderen uit gezinnen met laagopgeleide ouders of ouders met een niet-westerse migratieachtergrond.

De weerstand zit bij de politiek

Tussen alle verontwaardigde reacties op het stoppen met het standaard aanbieden van de doorstroomtoets door, klinken gelukkig ook steeds meer geluiden om het te hebben over de kern van het probleem: het vroeg selecteren. De groep organisaties die daarvoor pleit is groot en groeiende (naast de VOO ook de Onderwijsraad, de SER, de PO-raad, de VO-raad, VOS/ABB), net als de groep onderwijswetenschappers.

De grote weerstand zit bij de politiek, die zich vastklampt aan de mantra dat het onderwijs niet ‘zit te wachten op wéér een grote stelselwijziging’, terwijl we echt terug moeten tot diep in de vorige eeuw voor de laatste stelselwijziging (de invoering van de basisschool). Staatssecretaris Paul gaat er ook niet aan beginnen, blijkens haar uitspraak vandaag in de Volkskrant: “Gezien alle grote uitdagingen die we in het onderwijs hebben, moeten we niet daar ook aan sleutelen.” Misschien moeten we juist vanwege de grote uitdagingen die we in het onderwijs hebben er wel aan gaan beginnen.

Toets gaat alleen over lezen, spellen en rekenen

Nog even terug naar de medezeggenschapsraad. Die kan een voorstel om geen doorstroomtoets te houden niet in behandeling nemen. Wat de MR wel kan doen, is samen met de achterban (ouders en personeel) en de directie van de school zorgen voor een goed gesprek over de manier waarop op hun school kinderen goed worden voorbereid op het beste bij hen passende vervolgonderwijs.

Waarbij we overigens niet moeten vergeten dat het deel van de doorstroomtoets dat gebruikt wordt voor het schooladvies, alleen gaat over lezen, spellen en rekenen. Belangrijke basisvaardigheden, natuurlijk, maar de basisschool gaat over zoveel meer en uit geen enkel onderzoek blijkt dat alleen deze onderdelen goede voorspellers zijn voor succes in het voortgezet onderwijs.

Het systeem moet worden aangepakt

Het is onvermijdelijk dat we het systeem gaan aanpakken en verbeteren, in het belang van heel veel kinderen, maar ook de maatschappij als geheel. Tot die tijd moeten we nog even roeien met de riemen die we hebben. En afwachten wat de rechter ervan gaat vinden.

Want Elkerbout is strijdvaardig en laat het desnoods aankomen op een rechtszaak. De verplichting om de doorstroomtoets af te nemen is strijdig met het – in zijn ogen – hogere en ook wettelijke belang van een doorlopende en brede ontwikkeling én een veilig pedagogisch klimaat. De met competitie omgeven doorstroomtoets staat daar wat hem betreft haaks op. En daar heeft hij groot gelijk in.