Kinderen nog steeds uitgesloten van schoolreisjes 

“Schaf de vrijwillige ouderbijdrage af” 

De in 2021 aangescherpte wet rond de vrijwillige ouderbijdrage moest ervoor zorgen dat kinderen niet meer werden uitgesloten van een schoolreisje. Helaas blijkt die wet in de praktijk niet zo goed uit te pakken – ook niet met de komst van een solidariteitsfonds. Dit onderstreept nog eens ons pleidooi om de vrijwillige ouderbijdrage volledig af te schaffen.   

Buitenlandse schoolreizen brengen hoge kosten met zich mee

Vijf dagen Parijs voor 423 euro per leerling, 395 euro voor een reisje naar Fez of 115 euro voor een paar dagen in de Ardennen. Wie een buitenslandse reis wil maken met zijn VO-leerlingen hoeft niet lang te zoeken; google op ‘buitenlandse schoolreis’ en je vindt meerdere organisaties waar je als school terecht kunt voor een reis op maat. Zelfs China is mogelijk (voor 1999 euro). Waar de keuze uiteindelijk op valt, zal vaak afhangen van de diepte van de zakken van de ouders van de leerlingen. Zijn zij bereid en in staat om deze bijdrage te betalen?

De aangescherpte wetgeving rond de vrijwillige ouderbijdrage

Sinds de aanscherping van de wetgeving rond de vrijwillige ouderbijdrage in 2021 zou deze vraag er eigenlijk niet meer toe mogen doen. Scholen zijn nu immers wettelijk verplicht om expliciet in hun schoolgids te vermelden dat de vrijwillige ouderbijdrage daadwérkelijk vrijwillig is en dat kinderen nóóit uitgesloten mogen worden van activiteiten, ook niet als hun ouders die bijdrage niet betalen. Dus als de school naar China wil, moeten álle kinderen mee, ongeacht de bijdrage van hun ouders.

Kansenongelijkheid in het onderwijs tegengaan

Het idee hierachter is dat dit de kansenongelijkheid in het onderwijs tegengaat; funderend onderwijs moet in Nederland in principe voor iedereen kosteloos toegankelijk zijn en dat geldt óók voor de extra activiteiten die de scholen (die met gemeenschapsgeld worden bekostigd) organiseren. Lange tijd was dat helemaal niet zo vanzelfsprekend: op vrijwel alle scholen kwam het voor dat een groep kinderen van wie de ouders de schoolreis niet konden betalen, niet mee mochten op het uitje van hun klas of jaarlaag. Voor deze kinderen werd dan een speciaal ‘achterblijversprogramma’ georganiseerd. Dat Lisa Westerveld (Groen Links) en Peter Kwint (SP), destijds een einde wilden maken aan dit soort hartverscheurende situaties vonden wij als VOO dan ook zeer terecht. Als je als school waarde hecht aan een (buitenlandse) schoolreis- omdat je het vormend en leerzaam vindt bijvoorbeeld, of goed voor de sfeer in de klas – dan is het onbestaanbaar dat bepaalde kinderen hiervan worden uitgesloten.

Evaluatieonderzoek laat teleurstellende resultaten zien

Des te teleurstellend is het dan ook dat uit een recent (november 2025) evaluatieonderzoek blijkt dat de gewijzigde wetgeving rond de vrijwillige ouderbijdrage in de praktijk anders uitpakt dan iedereen had gehoopt.  

Minder ouders betalen de vrijwillige ouderbijdrage

Om te beginnen blijken ouders sinds de wetswijziging minder dan vroeger bereid om de vrijwillige ouderbijdrage voor het jaarlijkse schoolreisje, een museumbezoek of een kerstdiner, daadwerkelijk te betalen.  Ook in het onderzoek dat wij samen met VOS/ABB lieten uitvoeren kwam dat naar voren: van de ondervraagde schoolleiders op openbare scholen liet maar liefst één derde van de PO- schoolleiders en de helft van de VO-schoolleiders weten dat minder ouders op hun school het geld voor de vrijwillige ouderbijdrage op tafel leggen dan voorheen.  Zeker op scholen met weinig draagkrachtige ouders heeft dit geleid tot een (forse) daling van de inkomsten.  

Scholen zoeken naar alternatieve financiering

Om te voorkomen dat eerder georganiseerde buitenschoolse activiteiten moeten worden geschrapt, zijn veel scholen op zoek gegaan naar alternatieven. Zijn er misschien goedkopere uitjes te verzinnen? Zijn de activiteiten op een andere manier te financieren?  Het Jeugdeducatiefonds laat bijvoorbeeld weten dat zij steeds meer aanvragen binnenkrijgt.  

Om te voorkomen dat eerder georganiseerde buitenschoolse activiteiten moeten worden geschrapt, zijn veel scholen op zoek gegaan naar alternatieven. Zijn er misschien goedkopere uitjes te verzinnen? Zijn de activiteiten op een andere manier te financieren? Het Jeugdeducatiefonds laat bijvoorbeeld weten dat zij steeds meer aanvragen binnenkrijgt.

Scholen zoeken de grenzen van de wet op

Helaas laat het rapport óók zien dat er scholen zijn die de mazen van de wet zijn gaan opzoeken:

Sommige scholen proberen de betalingsbereidheid van ouders op te schroeven door te zeggen dat ‘als niet 80 procent van de ouders betaalt’ het hele feest niet doorgaat (wat door ouders vaak wel als druk wordt ervaren). Andere bieden twéé buitenlandreizen aan: een duurdere en een goedkopere. Daarna is het aan de ouders zelf om te bepalen waar hun kind naar toe mag. En dan zijn er nog de scholen die proberen de gederfde inkomsten op te vangen door de buitenlandse schoolreis los te koppelen van de activiteiten die uit de pot van de vrijwillige ouderbijdrage worden betaald. Door dat te doen denken ze dat ze niet meer expliciet hoeven te vermelden dat de bijdrage voor de schoolreis vrijwillig is en voelen ouders meer druk om te betalen. Dat werkt: ouders betalen, inderdaad, vaker wél dan niet uit angst dat hun kind toch weer wordt uitgesloten. Dat uitsluiten mag weliswaar niet, maar uit het eerdergenoemde onderzoeksrapport ‘Stand van het Openbaar Onderwijs’ blijkt dat dit wel degelijk gebeurt.

Grotere verschillen tussen scholen

Hoewel de reflex van de scholen misschien begrijpelijk is, komt de praktijk erop neer dat we nu met de beste bedoelingen een situatie hebben gecreëerd waarin de kansenongelijkheid feitelijk niet echt is verminderd. De kansenongelijkheid binnen de school lijkt weliswaar iets te krimpen, de kansenongelijkheid tússen de scholen is er eigenlijk alleen maar groter door geworden. In het voortgezet onderwijs vertaalt zich dit naar schooltype. Uit het evaluatieonderzoek blijkt dat op het vwo – en met name bij de gymnasia- veel hogere bedragen worden gevraagd én geïnd dan bij andere schooltypes. Ook worden daar veel duurdere schoolreizen aangeboden. Dat deze scholen dat doen maakt het voor minder welvarende ouders niet zo aantrekkelijk of misschien wel onmogelijk om hun kinderen op deze scholen aan te melden. Iets wat verdere segregatie versterkt.

Solidariteitsfonds biedt geen oplossing

In sommige gemeenten, zoals bijvoorbeeld in de gemeente Utrecht, probeert men deze nieuw ontstane kansenongelijkheid tegen te gaan door het oprichten van een solidariteitsfonds. Het idee hierachter is dat de vrijwillige ouderbijdragen van alle scholen – de welvarende en de minder welvarende- in één grote pot terecht komen en vervolgens gelijk over alle scholen in de regio worden verdeeld. Maar helaas blijkt dit sympathieke idee óók geen oplossing te bieden voor het hardnekkige ongelijkheidsprobleem in het onderwijs. Onderzoek dat werd uitgevoerd in opdracht van het ministerie van OCW laat namelijk zien dat veel ouders niet onverdeeld enthousiast zijn over zo’n fonds. Zij laten bijvoorbeeld weten minder bereid te zijn om de vrijwillige ouderbijdrage te betalen als het geld niet direct ten goede komt aan de school van hun kinderen. De onderzoekers voorspellen dan ook dat zo’n fonds hoe dan ook gaat leiden tot een verlaging van de totale schoolinkomsten. Meer concreet zou dat kunnen betekenen dat het PO zo’n 15,7 miljoen euro minder binnenkrijgt en het VO  maar liefst 44,1 miljoen, wat tot gevolg zou kunnen hebben dat schooluitjes en buitenlandse reizen die nu misschien nog vanzelfsprekend zijn, dat straks niet meer zijn. 

Waarom de vrijwillige ouderbijdrage moet worden afgeschaft

Het is dan ook niet verbazingwekkend dat met name de scholen met een welvarende leerlingpopulatie niet erg happig zijn om aan zo’n solidariteitsfonds mee te werken (slechts 18 procent van deze groep zegt zo’n fonds de moeite waard te vinden tegenover 77 procent van de scholen met minder welvarende leerlingen).

De ongewenste bijeffecten van de op zich sympathieke wetswijziging, onderstreept onze stelling dat de vrijwillige ouderbijdrage, in welke vorm dan ook, zou moeten worden afgeschaft. Als we als samenleving vinden dat een buitenlandse reis onderdeel moet zijn van de schooltijd, dan zou die reis op een andere manier moeten worden bekostigd.  De overheid zou bijvoorbeeld een klein bedrag per leerling kunnen toevoegen aan de bekostiging van scholen.