Uitspraak College voor de Rechten van de Mens werpt vragen op over gebedsruimtes op scholen 

Bij de VOO krijgen we regelmatig vragen binnen over gebedsruimtes op (openbare) scholen. Een recente uitspraak van het College voor de Rechten van de Mens zorgde daarbij voor verwarring. Hoe zit het met die al dan niet verplichte gebedsruimtes. Wat betekent dit voor openbare scholen? En wat is de rol van de MR?

Moet elke school standaard een gebedsruimte beschikbaar hebben?

‘Moet elke school standaard een gebedsruimte beschikbaar hebben?’  

Deze vraag werd recent opgeworpen in het AD. 

 Aanleiding is de steeds terugkerende discussie over dit onderwerp. Zowel het Cobbenhagenlyceum in Tilburg als het ROC-Mondriaan in Den Haag haalden bijvoorbeeld het nieuws omdat ze leerlingen niet genoeg ruimte zouden bieden om te bidden op school. De scholen lieten daarop weten dat bidden niet is verboden, maar zeiden wel dat ze géén aparte gebedsruimte wilden of konden aanbieden dan wel het ‘actief belijden’ (Cobbenhagenlyceum) ervan wilden faciliteren. Volgens de leerlingen wordt het uitoefenen van hun gebedsrituelen hierdoor zó moeilijk gemaakt, dat hun wettelijke recht om te mogen bidden in de praktijk toch wordt geschonden. 

Verwarring door uitspraak College voor de Rechten van de Mens

Aan de voortdurende (emotionele) discussie over dit onderwerp leek eind januari een einde te komen toen het College voor de Rechten van de Mens (CvdRM) stelde dat een leerling van de ‘Stichting Dunamare Onderwijsgroep’ ten onrechte geen stilteruimte aangewezen had gekregen van haar school.  In een statement dat naar aanleiding van de uitspraak naar buiten kwam schreef het CvdRM: ‘Stichting Dunamare Onderwijsgroep discrimineert een leerling op grond van godsdienst door haar niet toe te staan om op school te bidden en door geen stilteruimte in te richten.’ 

Hoewel de uitspraak flink werd opgepakt door de pers – ‘School in Hoofddorp discrimineerde leerling door bidden te verhinderen’ (NRC) en ‘Openbare school discrimineert islamitische leerling omdat ze niet kan bidden’ (NOS) – leverde het niet de gehoopte duidelijkheid op, merkten wij bij onze helpdesk.  

Hoe zit het juridisch?

Want hoe zat het nou, wilden onze bellers weten? Op onze website valt te lezen dat het actief faciliteren van gebed of andere religieuze uitingen géén verplichte taak van de scholen is. Hoe komt het CvdRM dan toch tot deze uitspraak?  

Dat heeft te maken met twee dingen: 

De interpretatie van de uitspraak

Om te beginnen dekte de kop van het CvdRM-bericht de lading van de uitspraak niet. Het Haarlemmermeerlyceum, onderdeel van Dunamare, is niet beticht van discriminatie omdat ze geen gebedsruimte heeft aangeboden, maar omdat de directie er van uit is gegaan dat een eventuele gebedsruimte – waar zo’n tweehonderd leerlingen om gevraagd hadden – alleen gebruikt zou worden door islamitische leerlingen. Dat zou volgens het Hoofddorpse Lyceum ingaan tegen hun principe om leerlingen gelijk te behandelen.   

Nu lijkt dat streven naar gelijke behandeling op het eerste oog nobel maar volgens het CvdRM had Dunamare niet zo mogen redeneren. Ze schrijven: “Stichting Dunamare Onderwijsgroep heeft verboden onderscheid gemaakt jegens de leerling op grond van godsdienst door bij het besluit om geen stilteruimte in te richten expliciet te verwijzen naar de islamitische geloofsovertuiging van islamitische leerlingen.” Met andere woorden: de school wordt veroordeeld voor het feit dat ze er van uit ging dat alleen leerlingen met een islamitische achtergrond gebruik zouden maken van de stilteruimte. Niet voor het feit dat ze geen stilteruimte in wilden richten. 

Reactie van het College voor de Rechten van de Mens

Het CvdRM heeft, na hier op gewezen te zijn in een mail, de titel van de uitspraak aangepast om verdere verwarring te voorkomen. Aan de telefoon betreurt programmaleider mensenrechteneducatie Frauke de Kort nog eens dat die tot onduidelijkheid heeft geleid. Op de specifieke zaak kan ze niet verder in gaan. Meer in zijn algemeenheid wil ze benadrukken dat het voor scholen waar leerlingen willen bidden, belangrijk is om het gesprek hierover aan te gaan. “Ga er niet vanuit dat leerlingen weten dat er geen gebedsverbod is. Kom in plaats daarvan samen tot duidelijke afspraken die passend zijn voor jouw leerlingen. In de ene school zal dit leiden tot de vrijheid van leerlingen om te bidden waar ze willen, op de andere school tot een specifieke rustige plek waar ze naar toe kunnen en op weer een andere school tot een stilteruimte waar alle leerlingen terecht kunnen die op enig moment behoefte hebben aan een rustige, prikkelarme ruimte. Met het samen maken van dit soort afspraken geef je meteen invulling aan een belangrijk onderdeel van de burgerschapsopdracht: het bijbrengen van respect voor verschillen in godsdienst en het hier naar handelen in de praktijk.”  Lachend: “En je werkt ook nog eens aan een vinkje van de Onderwijsinspectie.” De Kort benadrukt nog een keer dat je het onderwerp vooral niet moet laten rommelen: “met niks doen of geen mening hebben doe je feitelijk ook een uitspraak.”.

Standpunt van de VOO

De aanpak die De Kort schetst is in lijn met het standpunt van de VOO. Ook wij vinden dat als er bij een deel van de personeelsleden of leerlingen behoefte is aan een stilteruimte, hier een open gesprek over gevoerd zou moeten worden tussen de medezeggenschapsraad en de schoolleiding.  

Praktijkvoorbeeld: Haarlemmermeerlyceum

Dat het in de praktijk soms behoorlijk lastig is om iedereen recht te doen is iets dat daarbij niet uit het oog verloren zou moeten worden. “Ik heb een school met vijftig verschillende nationaliteiten”, zegt Brenda Stam, rector van het van discriminatie betichte Haarlemmermeerlyceum. “Wij werken hier heel hard aan samenleven en samenwerken. Wereldburgerschap zit echt verweven in al onze programma’s. We doen bijvoorbeeld mee aan een mensenrechtenproject van Unicef en staan open voor elkaars cultuur; zo organiseren we weleens een avond waar leerlingen elkaars gerechten proeven. Dat wij als school beticht worden van discriminatie voelt dan ook als een klap in ons gezicht.” Ze vertelt dat ze veel overlegt met de MR, leerlingen, het MT en met haar collega’s. Een enkeling vindt dat ze een stilteruimte zouden kunnen overwegen. Anderen delen die mening niet – zij zeggen heel bewust te hebben gekozen voor een openbare school en vinden dat het belijden van religie niet gefaciliteerd zou moeten worden. “Met al deze gevoelens moet je rekening houden.” 

Ondersteuning door de VOO

Als VOO snappen wij hoe ingewikkeld dit vraagstuk is. Ook hebben wij ervaring met het begeleiden van medezeggenschapsraden die op een constructieve manier een gesprek willen voeren over ingewikkelde onderwerpen. Medezeggenschapsorganen die lid zijn van de VOO en hier advies over willen krijgen kunnen elke schooldag contact opnemen met onze helpdesk en hun vragen aan ons voorleggen.  

Nog geen lid?

Nog geen lid? Meer informatie over het lidmaatschap is op deze pagina te vinden, evenals de mogelijkheid om lid te worden. Naast contact met de helpdesk biedt het lidmaatschap voor medezeggenschapsorganen ook korting op alle cursussen en begeleiding, een gratis handboek voor nieuwe MR-leden en nog veel meer! 

 Meer lezen? 

Religieuze expressie onmogelijk maken, heeft op ontwikkelende pubers veel impact. Maar laat de keus om gebedsruimte aan scholen – opiniestuk Marco Frijlink in NRC 14 april 2023