Hoe komt het dat sommige scholen met relatief veel kinderen uit ‘kapitaalarme milieus’ hun leerlingen zoveel meer ‘laten stijgen op de onderwijsladder’ dan scholen met kinderen met een vergelijkbare leerlingpopulatie? In ‘Zwarte Zwanen Scholen- Ik wij en de cultuur van hoge verwachtingen’ komt Illias El Hadioui met een antwoord: het ligt aan de kwaliteit van het onderwijs. En die valt of staat bij de heersende schoolcultuur.
Wat zijn Zwarte Zwanen Scholen?
Op 30 juni nam de Tweede Kamer een motie aan die de regering oproept om bij de beoordeling van scholen door de Onderwijsinspectie, de sociaal-economische achtergrond van de leerlingen niet meer mee te wegen. Hoewel we hem niet gesproken hebben is het vrijwel zeker dat Illias el Hadioui hier instemmend bij heeft geknikt. In zijn boek, Zwarte Zwanen Scholen- Ik wij en de cultuur van hoge verwachtingen wijst hij namelijk precies op deze fout van het systeem. De huidige, lage verwachtingen die de Onderwijsinspectie heeft van kinderen die opgroeien in ‘kapitaalarme milieus’, zorgen volgens hem niet alleen voor een soort self-fulfilling prophecy – kinderen gaan zich gedragen naar wat er van hen verwacht – het zorgt er ook voor dat we het bijna vanzelfsprekend gaan vinden dat kinderen die in deze gezinnen opgroeien, nou eenmaal minder goed kunnen leren.
En dat is heel onterecht stelt Hadioui. Hoe zouden er anders scholen kunnen zijn waar leerlingen tegen alle verwachtingen van de Inspectie in, wél heel erg goed scoren als het gaat om het behalen van het onderwijsstreefniveau 1S/2F? Zo goed zelfs dat zij met gemak kunnen tippen aan scholen waar veel leerlingen opzitten met hele kapitaalkrachtige ouders.
In zijn in april van dit jaar verschenen boek legt Hadioui uit wat het geheim is van deze succesvolle scholen die hij, in navolging van de Libanees-Amerikaanse denker Nassim Nicholas Taleb, ‘Zwarte Zwanenscholen’ noemt (Taleb introduceerde in 2007 de term ‘Black Swan Event: ‘een zeldzaam fenomeen met een grote impact dat onvoldoende herkend wordt vanwege blinde vlekken in het ‘mainstream denken’, aldus Hadioui). Dat geheim zit hem, zoals te verwachten met dit soort complexe zaken, in verschillende dingen.
Het geheim: hoge verwachtingen van elke leerling
Om te beginnen hebben de docenten op zwarte zwanenscholen hoge verwachtingen van álle leerlingen, ongeacht hun achtergrond. Ze zijn zich zeer bewust van de factoren die het daadwerkelijke leren van kinderen kunnen beïnvloeden. Denk daarbij aan het belang van ‘belonging’ – kinderen die zich niet thuis voelen op school presteren vaak slechter dan nodig – maar ook aan het zogenaamde Matheuseffect. Dat laatste komt erop neer dat een kind dat bijvoorbeeld al redelijk goed kan lezen, vaak meer plezier heeft in het leren en daardoor nóg meer en nog sneller kennis verwerft dan een kind dat daar aanvankelijk nog wat moeite mee heeft. En, omgekeerd, dat een kind dat met een achterstand op school komt, mínder kennis op doet op school dan zou kunnen en de aanvankelijke achterstand niet meer inhaalt en misschien wel uitvalt (met alle gevolgen van dien).
Los van de hoge verwachtingen die de Zwarte Zwanen School-docenten hebben van hun leerlingen, wijst El Hadioui ook op het grote belang van de schoolcultuur. Op de zwarte zwanenscholen is er een sterk normatief kader. Het is heel duidelijk hoe iedereen zich moet gedragen op school en in de klas; ‘geen koptelefoon’ bijvoorbeeld of ‘in de klas wordt niet gegeten’. Dit leidt, anders dan je zou denken, tot minder regels dan gemiddeld. Dat komt omdat op deze scholen de docenten zeer bereid zijn om zich te houden aan deze basis-set regels, wat weer zorgt voor meer rust in de klas. Iedereen weet immers wat er van hem of haar wordt verwacht en weet dat bij álle docenten dezelfde regels gelden.
Continu leren als team
Wat verder tekenend is voor de zwarte zwanenscholen is een onderwijsteam dat altijd bereid is om verder te leren. Op deze scholen is er bijvoorbeeld veel ruimte om succeservaringen met elkaar uit te wisselen, bij elkaar in de les te gaan kijken en te leren van eigen en andermans fouten. De leraren vertrouwen elkaar en zijn niet bang zich kwetsbaar op te stellen, schrijft El Hadioui. Om zo’n sfeer te bereiken moet er volgens hem veel werk worden verzet. Je moet als schoolleider actief tijd vrijmaken om lessen na te bespreken en ook expliciet zeggen dat het beoordelen van elkaar niets te maken heeft met het op zijn plaats wijzen van iemand. Op de zwarte zwanenschool is zo’n beoordeling puur en alleen bedoeld om te leren hoe je een nóg betere leraar kunt worden. Hadioui stelt daarmee dat het onderwijsvak wat meer ‘gedeprivatiseerd’ zou moeten worden. Goed onderwijs zou de zorg moeten worden van het hele team en niet alleen van het individu. Helaas wordt dat nog niet genoeg onderkend vindt hij: “Het is een bekend en veelgenoemd gegeven in debatten over kansen(on)gelijkheid dat, in internationaal opzicht, teamprofessionalisering te weinig aandacht krijgt binnen onze onderwijspraktijk en dat bijna zeven op de tien startende docenten nauwelijks begeleiding krijgen in hun eerste baan”, schrijft hij in Zwarte Zwanen Scholen.
Een ander waarderingssysteem voor scholen
Een van de voorstellen die Hadioui doet om die teamprofessionalisering hoger op de agenda te krijgen is een ander waarderingssysteem van de scholen. ‘In mijn ogen horen díe scholen bovenaan te staan die voor hun leerlingen de grootste relatieve vooruitgang weten te boeken’, zegt hij in een interview met de Volkskrant. Hij erkent dat niet iedereen daar blij mee zal zijn omdat de belangen hoog zijn: als professionals in een kapitaalkrachtige omgeving merken dat hun school in zo’n nieuw systeem lager scoort, zullen ze bang zijn dat dit hun imago schaadt.
En daarmee werpt hij indirect nog een pijnlijke vraag op: staan de belangen van de leerlingen wel genoeg centraal in het huidige onderwijs?
Over de auteur
Illias El Hadioui is docent pedagogische- en onderwijswetenschappen aan de Erasmus Universiteit Rotterdam en is sinds 2012 programmaleider van De Transformatieve School, een professionaliseringsprogramma voor scholen die willen werken aan de combinatie van kansengelijkheid en onderwijskwaliteit. Tot op heden hebben zo’n 700 scholen deelgenomen aan dit professionaliseringsprogramma en zijn er meer dan 20.000 lessen geobserveerd, geanalyseerd en nabesproken met een docent. De bevindingen die hiermee zijn opgedaan liggen ten grondslag aan ‘Zwarte Zwanen Scholen’.
Over het boek
Zwarte Zwanen Scholen
Ik, wij en de cultuur van hoge verwachtingen
Uitgeverij van Gennep
Prijs: 21,99 euro