Op vrijdag 2 oktober boog de Raad van State zich over een principiële zaak die schoolbestuurders van Saks en Spaarnesant aanspanden naar aanleiding van het toetsbeleid op een aantal van hun scholen. Waar de bestuurders tegen ageren zijn de harde sancties waar de Onderwijsinspectie mee dreigde toen hun scholen besloten de doorstroomtoets niet af te nemen als ouders daar bezwaar tegen hadden (dat was het geval bij meer dan tachtig procent van de ouders). De boete, die hoorde bij de zogenaamde ‘spoedaanwijzing’ waar de Inspectie mee op de proppen kwam, was zo hoog dat de bestuurders bakzeil moesten halen; alle kinderen maakten de doorstroomtoets uiteindelijk op een later moment. Nu willen ze van de Raad van State weten of het terecht is dat de Inspectie zo’n paardenmiddel gebruikte om hen op de knieën te dwingen. Is er dan nog wel ruimte voor inhoudelijke kritiek? En hoe verhoudt de plicht om de doorstroomtoets af te nemen, en leerlingen dus in te delen in ‘hoog’ en ‘laag’, zich eigenlijk tot de plicht om kinderen een doorlopende en brede ontwikkeling te laten doormaken en om te zorgen voor een veilig pedagogisch klimaat?
We spraken er over met Anne Bruggeman, voorzitter van het College van Bestuur van SaKS (Samen Katholieke Scholen).
Interview
Kunt u om te beginnen uitleggen waarom u bezwaar heeft tegen de doorstroomtoets?
Mijn grootste bezwaar zit hem in het feit dat je kinderen op 12- jarige leeftijd nog helemaal niet kunt selecteren voor het vervolgonderwijs. Als je kinderen dan toch gaat toetsen en daar vervolgens veel waarde aan hecht, dan doe je helemaal geen recht aan de ontwikkelingssprongen die kinderen na hun twaalfde nog doormaken. We doen nu net alsof de verschillen tussen kinderen heel groot zijn, maar onderzoek laat zien dat de meeste kinderen qua leervermogen een stuk dichter bij elkaar zitten dan we denken. Het is vaak gewoon een kwestie van rijping. Het huidige systeem werkt wat dat betreft echt kansenongelijkheid in de hand, daar maak ik me serieus zorgen over.
Los daarvan doet de doorstroomtoets met zijn beperkte multiplechoicevragen helemaal geen recht aan de brede ontwikkeling van kinderen en wordt het, ten onrechte, gebruikt om de kwaliteit van scholen te beoordelen. Dat laatste zorgt weer voor allerlei perverse prikkels; scholen gaan zich dan alleen nog maar focussen op de onderdelen waarop ze worden afgerekend. De brede ontwikkeling van kinderen komt daarmee in het geding. .
Maar een toets is toch juist een middel om kinderen te behoeden voor eventuele vooroordelen die kunnen leiden tot een schooladvies dat niet passend is? Daarmee is het toch juist kansenbevorderend?
Ik ben absoluut geen tegenstander van toetsen; dat is een hele goede manier om te achterhalen waar een kind nog moeite mee heeft. Als je dat weet kun je gerichte ondersteuning bieden. Maar zo’n doorstroomtoets is feitelijk niet meer dan een ranking: scoor jij ‘hoog’ of scoor jij ‘laag’. Dat is een stempel dat kinderen geen recht doet – los van het feit dat het te vroeg komt.
Wij hebben met directeuren en docenten ruim twee jaar nagedacht over een goed alternatief voor de doorstroomtoets en komen tot de conclusie dat we, naast later selecteren, toe moeten naar een systeem waarbij ouders en leerlingen zelf een zwaardere stem krijgen in de uiteindelijke schoolkeuze. Ik ben ervan overtuigd dat ze, met wat hulp, die keuze heel goed kunnen maken.
Terug naar die doorstroomtoets; jullie besloten tegen de ouders te zeggen dat hun kinderen die toets niet hoefden te maken. En toen kregen jullie de Inspectie over je heen?
Dat is te kort door de bocht. We hebben eerst jarenlang gesprekken gevoerd met het ministerie van Onderwijs en met de Inspectie. We probeerden ze uit te leggen dat we veel meer doen dan hetgeen de doorstroomtoets meet; denk aan spreken, luisteren en teksten schrijven. En dat de uitslagen van de doorstroomtoets dus geen recht doen aan het kind en aan de kwaliteit van de school. Toen die gesprekken niets opleverden hebben we besloten om de scholen die bezwaar maakten tegen het gebruik van de toets, rugdekking te geven als ze ouders de keuze gaven om hun kind wel of niet te laten toetsen. Natuurlijk gingen daar uitgebreide ouderavonden aan vooraf waarin de scholen hun bezwaren tegen de toets uiteenzetten. En daarnaast hebben we zelf de Inspectie op de hoogte gebracht. We zijn daar heel transparant in geweest.
En wat deed de Inspectie toen?
Die kwam langs. En toen constateerden ze dat er eigenlijk niets te vinden was bij ons – bij de laatste inspectie kregen we niet voor niets een ‘goed’. Maar ze stelden wél dat we ons niet aan de wet hielden. Daarop adviseerden ze het ministerie om ons – Spaarnesant dus ook – een spoedaanwijzing te geven. Met andere woorden, ze betichtten ons van wanbeheer. De boete die we zouden krijgen als we ons niet heel snel weer aan de regels zouden houden was zó hoog dat onze scholen de kinderen alsnog de doorstroomtoets hebben laten maken.
Toch is er wel iets gaan schuiven sindsdien..
Ja, het ministerie heeft voorgesteld om samen met ons te gaan kijken hoe scholen zich anders kunnen gaan verantwoorden naar de Inspectie.
En waarom zijn jullie dan toch nog naar de Raad van State gestapt?
Omdat we vinden dat we disproportioneel zijn aangepakt. Dit soort maatregelen neem je alleen bij wanbeheer. Daar was geen sprake van bij ons. We zijn als bestuur gebruikt om andere bestuurders te waarschuwen: “kijk, dit is wat er gebeurt als je te kritisch bent op het beleid”. Die waarschuwing was er niet voor niks: het gros van de bestuurders vindt die doorstroomtoets een gedrocht.
Kijk, ik snap best dat je je aan de regels moet houden. Maar soms is het in ieders belang dat je wél een keer door rood rijdt. Door de scholen die bezwaar maakten tegen de doorstroomtoets te steunen, gaf ik invulling aan de pedagogische zorgplicht die ik heb als bestuurder. Ik heb dit besluit echt niet lichtvaardig genomen. Soms moet je moreel handelen.