Pesten blijft een hardnekkig probleem op basisscholen. Het aantal meldingen neemt toe. Uit de Landelijke Veiligheidsmonitor 2021-2022 blijkt dat 17 procent van de leerlingen in het primair onderwijs zegt gepest te worden. Dat betekent dat in bijna elke klas één of meer kinderen structureel worden buitengesloten, genegeerd of vernederd. De Inspectie van het Onderwijs kreeg in 2023-2024 zelfs meer dan 2.300 meldingen van pesten en geweld op scholen.
De school is een mini-maatschappij. Als kinderen binnen de schoolmuren leren hoe ze respectvol met elkaar om kunnen gaan, dan is de kans groter dat ze dat in de echte maatschappij ook kunnen. Aandacht voor het op een goede manier samen leven mag op scholen dus niet ontbreken.
De klas als levend systeem
De gevolgen van pesten zijn groot. Kinderen die gepest worden, verliezen vaak hun zelfvertrouwen, ontwikkelen angst- of somberheidsklachten en verliezen hun plezier in leren. Gesprekken en weerbaarheidstrainingen kunnen helpen, maar alleen als ook de klas meebeweegt. Want een kind dat leert opkomen voor zichzelf, heeft daar weinig aan als de groepsnorm blijft dat “anders zijn” reden is om buiten te sluiten.
In elke klas zijn er verschillende rollen: de pester, het slachtoffer, meelopers en zwijgende omstanders. Die rollen versterken elkaar, vaak zonder dat kinderen zich daarvan bewust zijn. Als een groep toelaat dat één leerling structureel buiten de boot valt, is dat geen individueel probleem, maar een teken dat de sociale structuur niet gezond is.
Van individu naar groep
Een veilige groep ontstaat niet vanzelf. Dat vraagt om duidelijke normen, actief groepswerk en leraren die weten hoe ze de dynamiek kunnen sturen. Onderzoek naar antipestprogramma’s als KiVa en PRIMA laat zien dat schoolbrede aanpakken echt werken. Volgens de JGZ-Richtlijn Pesten verlagen deze programma’s de kans op pesten aanzienlijk, juist omdat ze inzetten op normvorming, samenwerking en gezamenlijke verantwoordelijkheid.
Wat helpt als je pesten ziet als groepsprobleem?
Een pestprotocol is belangrijk, maar de cultuur in de klas is doorslaggevend. Pesten is een spiegel van de groep: het laat zien hoe macht, veiligheid en verbondenheid verdeeld zijn. Wanneer we pesten benaderen als iets wat in de groep ontstaat, verschuift de focus van “het slachtoffer sterker maken” naar “de groep gezonder maken”.
Een paar praktische principes:
- Praat erover. Niet met beschuldigingen, maar door samen te bespreken wat pesten met iedereen doet.
- Stel samen normen op. Laat leerlingen afspraken maken over wat gewenst gedrag is.
- Betrek omstanders. Laat kinderen zien wat ze kunnen doen als iemand wordt buitengesloten.
- Werk als team. Een eenduidige aanpak van leraren en pestcoördinator voorkomt dat signalen worden gemist.
- Betrek ouders. Pesten stopt niet bij het schoolhek – ook thuis praten over sociale veiligheid helpt.
Tip: STIP IT!
De website Stip it – Zapp van de NPO biedt veel bruikbaar lesmateriaal voor de middenbouw van het primair onderwijs en de onderbouw van het voortgezet onderwijs waarin de verschillende rollen in een pestcultuur worden belicht. Je vindt er achtergrondinformatie, maar ook ervaringsverhalen van kinderen en jongeren. Perfect te gebruiken als gespreksstarter in de klas.
Bronnen
- Fekkes, M., Van Gameren-Oosterom, H.B.M., Kamphuis, M., Rosenbrand, K., De Beer, J.J.A. (2014). JGZ-richtlijn Pesten. Utrecht / Leiden: Nederlands Centrum Jeugdgezondheid (NCJ) / TNO.
Paragraaf 6.1: “Effectiviteit van school- en klasprogramma’s ter preventie van pesten”.
- Inspectie van het Onderwijs. (2025, 2 februari). Overzicht dossiers vertrouwensinspecteurs in het onderwijs 2023-2024. Geraadpleegd op 13 oktober 2025, van https://www.onderwijsinspectie.nl/binaries/onderwijsinspectie/documenten/publicaties/2025/02/03/overzicht-dossiers-vertrouwensinspecteurs-in-het-onderwijs-in-schooljaar-2023-2024/Overzicht+-+Dossiers+Vertrouwensinspecteurs+in+het+Onderwijs+(2023-2024).pdf
- Nederlands Jeugdinstituut. (z.d.). Aanpak pesten: wat werkt? Nederlands Jeugdinstituut. https://www.nji.nl/pesten/aanpak-pesten-wat-werkt
- OCW in cijfers. (z.d.). Percentage leerlingen en personeel dat aangeeft te worden gepest [Indicatoren funderend onderwijs]. https://www.ocwincijfers.nl/indicatoren-funderend-onderwijs/percentage-leerlingen-en-personeel-dat-aangeeft-te-worden-gepest ocwincijfers.nl