Column Marco Frijlink
De recente peiling van het EenVandaag Opiniepanel onder ruim 19.000 leden (14 oktober 2026) loog er niet om: twee derde van de respondenten vindt dat de overheid alleen nog openbare scholen moet bekostigen, en iets meer dan de helft vindt het een slechte zaak dat scholen een ideologische grondslag mogen hebben.
De reflex is vaak: dan moet artikel 23 van de Grondwet op de schop. Maar dat hoeft niet. Lees even mee met lid vier:
“In elke gemeente (…) wordt van overheidswege voldoend openbaar algemeen vormend lager onderwijs gegeven in een genoegzaam aantal openbare scholen.”
Een breed levende misvatting is dat artikel 23 vooral gaat over de rechten van bijzondere scholen. Maar het artikel gaat in de eerste plaats over openbare scholen. Die moeten er zijn. Bijzondere scholen mogen er zijn.
Dat burgers dit belangrijk vinden, weten we zeker. In 2024 onderzochten de Universiteit voor Humanistiek en de Universiteit van Amsterdam (mede gefinancierd door de VOO) hoe Nederlanders denken over vrijheid en gelijkheid in het onderwijs. 94 procent vindt het goed dat er openbare scholen zijn. 89 procent vindt dat de overheid ervoor moet zorgen dat elk kind naar een openbare school kan als het dat wil. Bijna twee derde van de Nederlanders vindt dat er meer openbare scholen moeten komen en uit dat onderzoek bleek dat 50% van de Nederlanders vond dat alle scholen openbaar zouden moeten zijn. Over weinig onderwerpen zijn Nederlanders het kennelijk zo eens. En toch gaat er iets niet goed.
Het aandeel openbare scholen krimpt juist
Want het aandeel openbare basisscholen daalt al jaren, langzaam maar gestaag: van 31,9 procent in 2016 naar 31,0 procent in 2025. Dat klinkt misschien niet zo dramatisch. Kijk dan naar wat er gebeurt bij nieuwe scholen. In de laatste drie aanvraagrondes keurde het ministerie 99 aanvragen voor een nieuwe of verzelfstandigde school goed. Slechts veertien daarvan waren openbaar.
De gemeente heeft de macht uit handen gegeven
Hoe kan dat, als de Grondwet zo helder is? De opdracht lag oorspronkelijk bij de gemeente. Maar sinds 1997 mogen gemeenten het bestuur van hun openbare scholen overdragen aan een zelfstandige stichting, en dat hebben ze vrijwel allemaal gedaan. Sinds 2014 beslist die stichting ook zelf over het sluiten van een openbare school. De gemeenteraad krijgt daarvan bericht. Zolang er binnen tien kilometer nog een andere openbare school is, kan de raad de sluiting alleen tegenhouden door zelf weer schoolbestuur te worden.
In de praktijk blijken gemeenten daar niet zo happig op. Aalten liet zien hoe dat gaat. Toen het bestuur van OBS De Wegwijzer in Dinxperlo de school per 2024 wilde sluiten, adviseerden de ambtenaren de raad uitdrukkelijk om het bestuur niet zelf over te nemen. Dat was volgens hen:
“Een taak waarvoor een gemeente helemaal niet is toegerust.”
Het enige instrument dat de gemeenteraad nog heeft, is er een dat hij in de praktijk niet kan gebruiken. En dan wordt de vraag of er eigenlijk nog wel voldoende openbaar onderwijs is. Wat voldoende is, wordt in de wet niet nader omschreven, schreven dezelfde ambtenaren erbij. Elke sluiting wordt apart getoetst: ligt er binnen 10 kilometer over de weg nog een openbare basisschool? Zo ja, dan mag de school dicht. Maar de school die dan als alternatief gold, kan zelf ook weer sluiten, met dezelfde redenering. Stap voor stap ontstaat een gebied zonder openbaar onderwijs, als een olievlek. En niemand kijkt naar het geheel: of er voor alle inwoners een ‘genoegzaam aantal’ openbare scholen is binnen redelijke afstand.
De aap zit op niemands schouder
Het resultaat is dat de gemeente denkt dat de stichting over het openbaar onderwijs waakt. Maar de stichting heeft zo haar eigen sores: kwaliteit, leerlingenaantallen, begroting, zoals elk schoolbestuur. Zeker als de stichting inmiddels is gefuseerd met een stichting voor bijzonder onderwijs, wat op grote schaal is gebeurd, en nog steeds gebeurt. Formeel houdt de gemeenteraad een rol: hij benoemt de toezichthouders en ontvangt jaarlijks een verslag. Maar ik ken weinig gemeenteraden die ooit hebben gevraagd of elk kind in hun gemeente binnen redelijke afstand een openbare school kan kiezen. En al helemaal geen gemeenten die actie hebben genomen.
Gemeenten hebben hun grondwettelijke verantwoordelijkheid nooit expliciet overgedragen. Dat kan ook niet, maar ze ervaren hem niet meer en worden er niet meer op aangesproken. En de stichtingen hebben de verantwoordelijkheid nooit gekregen. En nu zitten we met de gebakken peren.
Schrijf op wat voldoende is, en wie ervoor zorgt
Staatssecretaris Tielen werkt op dit moment aan nieuwe regels voor het stichten, in stand houden en opheffen van scholen. Leg daarin twee dingen vast. Ten eerste wat ‘een genoegzaam aantal’ betekent, bijvoorbeeld als maximale afstand tussen huis en de dichtstbijzijnde openbare basisschool. En dat moet ruim minder dan 10 kilometer zijn. Ten tweede wie daar dan voor aan de lat staat: laat elke gemeente jaarlijks aan de raad rapporteren of aan die norm wordt voldaan. En geef de raad een instrument tussen ‘een brief ontvangen’ en ‘zelf schoolbestuur worden’. Een bestuur dat een openbare school wil sluiten, moet dan aantonen dat de norm overeind blijft, of samen met de gemeente voor een oplossing zorgen. Tot slot pleit ik ervoor dat er meer openbare scholen worden gesticht. Als twee derde van de Nederlanders alleen nog een openbare school wil, laten we dan op z’n minst in iedere nieuwbouwwijk als eerste school een openbare school neerzetten.
Marco Frijlink is voorzitter van de Vereniging Openbaar Onderwijs (VOO.